Image description
---Лента.ру сонины нийтлэл---
Дэлхийн хоёр гүрэн яг одоо байлдааны хөлөг, шумбагчдаа Өмнөд Хятадын тэнгис рүү татаж хэн нь тухайн бүс нутагт ноёрхохоо шийдэж байна. Хятад ба Америк орнуудын геополитик, эдийн засгийн сөргөлдөөн ийнхүү Зүүн Өмнөд Азид цэрэг армийн харшилдаан болж хувирлаа. Энэ хямрал анх бичил арлуудыг булаацалдсан Азийн орнуудын хоорондын маргаан байсан бол өнөөдөр дэлхийн хамгийн хурцадмал цэг болжээ. Америк байлдааны хөлөг онгоцуудаа олноор нь энэ маргаант нутаг руу илгээх нь олширч, өөрийн холбоотнуудтай хээрийн сургуулилт хийж эхэлсэн. Хариуд нь Хятад бас өөрийн маневрыг явуулж усан доорх хад асгыг хиймэл арлууд болгон хувиргаж цэргийн баазуудаа байрлуулдаг.
АНУ, Англи, Австралийн хамтран байгуулсан “AUKUS” эвслээс болж бүс нутгийн байдал улам хурцадлаа. Тэр бүү хэл Хятад “Ийм шинэ эвсэл байгуулсан нь шинэ, хүйтэн дайнд хүргэх алхам” гэж мэдэгдсэн. Зүүн Өмнөд Азид өрнөсөн Бээжин ба Вашингтоны энэ сөрөг зогсолт, харшилдаан  жинхэнэ дайн тулаан болох аюултай.

Өмнөд Хятадын тэнгис дэх газар нутгийн маргаан хэдэн арван жил үргэлжилж байна. Хятад ба Бруней, Вьетнам, Малайз, Тайвань, Филиппин орнууд хоёр бүлэг жижиг арлууд, усан доорх хад асгыг (Спратлийн ольтриг,  Параселийн арлууд) булаацалддаг. Спратлийн ольтриг гэхэд нийлээд ердөө 5км2 талбайтай. Гэхдээ ийм бичил хуурай газрын эзэн орон нь НҮБ-ын дүрмээр эргэн тойрны 200 миль өргөнтэй тэнгисийн усыг өмчилнө. Тэгээд ч Спратли ольтригийн зөвхөн Рид-Бэнк арлын орчимд 50 триллион м3 байгалийн хий, бас 5 тэрбум баррель нефтийн нөөц бий. Ашигт малтмалаас гадна эндхийн ус загасаар баян, үүгээр асар олон худалдааны зам дайрч өнгөрдөг. Хятад ба Тайваньд үйлдвэрлэсэн гар утас, Японы угаалгын нунтаг ба памперс, Филиппиний хатаасан гадил... гээд олон төрлийн бараа таваарыг чухам энэ тэнгисээр дамжин тээвэрлэдэг. Дээр дурдсан 6 орон эдгээр арлын заримыг өөрийнх гэж үздэг бол харин Хятад 80% гаруйг нь өөрийн өмч гээд зарлачихсан. Гэхдээ албан ёсоор хуулийн дагуу эдгээр арлыг аль ч орон өмчилж аваагүй байгаа.
Дэлхийн 2-р дайны дараа Сан-Францискийн гэрээний дагуу Япон улс эзэмшиж байсан Спратли, Параселийн арлуудаас татгалзсан ч хэнд өгснөө одоо ч хэлдэггүй, нуудаг... 
1960-аад оны сүүлээр энд нефть, байгалийн хийн нөөц илэрсний дараа Хятад булаацалдаж эхэлсэн. Хятад болон бусад орнууд ээлж дараалан эдгээр арал дээр төрийн далбаагаа мандуулж урц байшин ба блокпост ч босгож гарчээ. 1974 онд Өмнөд Вьетнам ба Хятад байлдаж Бээжин ялснаар Параселийн арлуудыг авав. 2 орон 1988 онд дахин мөргөлдсөн, энэ удаа Спратлийн арлуудын хавьцаа. Хятад дахиад ялсан... Дараа нь Хятад 1994 онд Филиппинтэй зөрчилдөж Мисчиф хэмээх хад асгыг эзлэн авав, Манила энэ үед Вьетнамын гашуун туршлагыг санаад тулаан хийсэнгүй өнгөрсөн. Хятад 2012 онд Скарборо хэмээх хадыг булаан авч Филиппиний загасчдыг тэндээс хөөжээ. 2010 оны дунд үеэр Хятад энэ хавьд хиймэл арлуудыг босгон газар нутгаа улам тэлж эхлэв. Хятадууд хэдхэн жилийн дотор 550 гектар бүхий хиймэл арлуудыг сүндэрлүүлж цэргийн баазуудаа байрлуулжээ. Мисчиф бол Хятадын 7 ширхэг хиймэл арлын хамгийн том нь. 
Хэрэв Америк, Хятадын өрсөлдөөн хүчээ аваагүй бол Өмнөд Хятадын тэнгисийн газар нутгийн маргаан зөвхөн бүс нутгийнх байх байлаа... .Америкийн байлдааны хөлгүүд Номхон далайгаас үүгээр дамжин Ормузын булан руу очдог, тэнд АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний 5-р флот байрладаг. “Тухайн бүс нутагт холбоотнуудынхаа аюулгүй байдлыг чухам өөрийнх нь арми хангаж байгаа гэдэгт АНУ-ын эрх баригчид бүрэн итгэлтэй байдаг. Түүнээс гадна Бээжингийн амбиц энэ бүс нутагт төдийгүй дэлхийд эзлэх байр сууринд нь аюул учруулна гэж Вашингтон үздэг. Иймээс дэлхийн №1 улс гэдгээ өөрийн улстөрийн аппарат төдийгүй ард түмэндээ харуулахыг АНУ хүсч байна” гэж Тайваний Тамканы их сургуулийн стратегийн судалгааны хүрээлэнгийн профессор Александр Хуанг бичжээ. Харин АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн коллежийн доцент Айзек Кардон “Америкийн эдийн засаг, улстөрийн ашиг сонирхлын төлөө энэ бүс нутаг өөр аль нэг гүрний хяналтад байж болохгүй” хэмээжээ. 
...АНУ 2020 онд л гэхэд 1000 гаруй удаа тагнуулын онгоцоо энэ бүс нутаг руу илгээж тагнасан гэж Хятад мэдэгдэв.... Заримдаа гарз хохирол гарч бай, жишээ нь 2001 онд Өмнөд Хятадын тэнгист АНУ-ын тагнуулын онгоц араасаа хөөж явсан Хятадын сөнөөгчтэй мөргөлдсөн. “Хэрэв энд зэвсэгт мөргөлдөөн дэгдвэл хөрш бүс нутгууд рүү хальж болзошгүй. Хятад байлдааныг өөрт ашигтайгаар эргүүлэх эсвэл АНУ-ын анхаарлыг хөндийрүүлэхийн тулд Тайвань руу довтолж магадгүй. Эсвэл Японтой булаацалддаг Сенкаку арлыг бөмбөгдөж мэднэ... Түүнчлэн Хятад бүс нутгийн өөр оронтой, тухайлбал Вьетнамтай дайтаж магадгүй” хэмээн Хуанг тайлбарлав. 
Дайныг ганц товчлуур дарж дэгдээж болох ч хэн нь ч ялсан ялгаагүй дайныг заавал хэлэлцээрийн ширээний ард төгсгөдөг. “AUKUS-н эсрэг Хятад өөрийн эвслийг байгуулахгүй байх. Тэгээд ч АНУ-ын эсрэг эвсэлд нэгдэх хүсэлтэн энэ бүс нутагт байхгүй, зөвхөн Пакистан магадлалтай. Үүний зэрэгцээ “АСЕАН”-ы гол орнууд наанаа нөхцөл байдлыг тогтворгүй болголоо гэж байгаа ч хувиараа “AUKUS”-г дэмжиж байгаа” хэмээн Тейер хэлсэн. 
Ер нь “AUKUS”-с өмнө ч энэ бүс нутагт зөрчилдөөн байсан... Хятад өөрөө ч хямрал гүнзгийрэхийг хүсэхгүй, түүний оронд алхам алхмаар тэнгис далайг өөрийн хяналтад авахыг өөрт ашигтай гэж үзэж байгаа.... Зүүн өмнөд Азийн орнууд эрт орой хэзээ нэгэн цагт хэний талд орохоо сонгох хэрэг гарна. Нэг талаас Хятадын нөлөө улам өсөн нэмэгдэж бүс нутгийнхныг түгшээдэг, чухам Хятадтай газар нутгийн маргаантай учраас эдгээр орон өөрийн гэж үздэг нөөц баялгаа олборлож чадахгүй байгаа. Нөгөө талаас Хятад бол бүс нутгийн худалдааны гол түнш, иймээс түүнтэй харилцаагаа таслах нь өөрийн хөлөө буудахтай адил. Гэхдээ АНУ-ыг холбоотноо гэж итгэх итгэл нь тэдний Афганаас гарч явахыг хараад улам буурсан... Хятад үүнийг ашиглан Тайванийг Кабултай зүйрлэж, “Вашингтон та нарыг ч бас хаяна, танай ЗГ-ыг яг тийм хувь заяа хүлээж байгаа” гэж ятгах нь олширчээ.... 
Хятад ба АНУ-ын сөргөлдөөн хэдэн арван жилээр үргэлжлэх шинжтэй, үүний зэрэгцээ Өмнөд Хятадын тэнгисийн нөхцөл байдал улам хурцдах байх. Одоо энэ нь Энэтхэг-Номхон далайн бүс нутагт хамгийн халуун цэг болж хувирсан, дам байдлаар Орос, Япон, Энэтхэг зэрэг орнуудад ч хамаатай болж ирлээ. Тэд зэвсэгт мөргөлдөөнийг дэмжихгүй. ...Бээжин, Вашингтоны аль аль нь дайн тулаан дэгдвэл гарах эрсдэл, алдагдлыг сайн ухамсарлаж байгаа. Үүнээс зайлсхийх ганц зам бол хуримтлагдсан дайсагнал, сэжиг таамгаа таягдан хаяж хэлэлцээрийн ширээний ард суух... ингэснээр цөмийн хоёр гүрэн дайн дажин дэгдэхээс сэргийлэх боломжтой. 
Зургийн тайлбар: Филиппин дэх Хятадын Элчингийн гадаа иргэд жагсан эсэргүүцлээ илэрхийлж байна.
Товчлон орчуулав, М.Цогзолмаа